خبرگزاري ميراث فرهنگي ، گروه شهري ، زهرا باقري شاد: در خانه هايشان را بسته و نبسته به سمت پاتوق هميشگي خود روانه مي شوند. از چندين تقاطع شلوغ و ترافيك زده عبور مي كنند و هياهوي اتومبيل ها را با احتياطي دلهره آور پشت سر مي گذارند. كار هر روزشان همين است. درست شبيه يك پاورقي تكراري.
ديگر سال هاست كه زانوهايشان ياري نمي دهد تا پله هاي فلزي پل هاي عابر پياده را فتح كنند و با امنيت خاطر از خيابان ها بگذرند. سال هاست كه اتوبوس سواري را كنار گذاشته اند تا مبادا در انبوه مسافران نفسشان بگيرد و مجبور شوند دقيقه هاي طولاني به انتظار صندلي خالي بايستند. سال هاست با همه پياده روهاي باريك شهر كنار آمده و به پاتوق هاي كوچك هميشگي شان در گوشه يكي از پارك ها دل خوش كرده اند. همين كه كنار هم سن و سالانشان بنشينند و يكي دو ساعت گپ بزنند برايشان كافي است و اينكه دوباره در خانه ها را بسته و نبسته چشم روي هم بگذارند تا شايد فردا را ببينند. فردايي كه هيچ فرقي با ديروز ندارد وآسمان تهران در آن همان رنگ است كه بود. دست كم براي سالمندان شهر ، شرايط هيچ تفاوتي با ديروز ندارد.
آنها سالمندان شهري هستند كه به گفته برخي صاحب نظران روز به روز بر تعداد جمعيتشان افزوده مي شود اگرچه هنوز هيچ كجاي آن از امكانات وفضاي مناسب برخوردار نيست و هنوز تا رسيدن به شاخص هايي چون ايجاد زمينه مشارکت اجتماعي براي آنها، تشخيص به موقع پيشگيري از بروز بيماري ها و توجه به وضعيت رفاهي اين افراد فاصله بسياري دارد.
آنها سالمندان شهري هستند كه هنوز هيچ سهم مناسبي از فضاهاي عمومي ، رسانه ها و وسايل حمل و نقل عمومي به آنها اختصاص نيافته و بسياري از فضاهاي عمومي و خصوصي شهر براي استفاده اين گروه از افراد جامعه سالمسازي نشده است و اينها همه در حالي است كه بر اساس پيش بيني كارشناسان اجتماعي در آينده با افزايش شديد تعداد سالمندان در شهر مواجه خواهيم بود.
اين پيش بيني بر اساس بالارفتن ميانگين عمر افراد در جامعه شهري صورت گرفته است و بر همين مبنا بيشتر افراد جامعه را در آينده نزديك جمعيت بالاي 70 سال تشكيل خواهند داد.
به گفته دكتر امان الله قرايي مقدم ، جامعه شناس و آسيب شناس اجتماعي ميانگين عمر زنان در جامعه ما به 5/75 و اين رقم در مردان به 5/70 سال رسيده است. او با تاكيد بر اينكه به دليل پير شدن بافت جمعيتي و بر اساس پيش بيني هاي جمعيت شناسي بايد به فراهم ساختن تسهيلات مناسب براي اين جمعيت كهنسال پرداخت ، مي گويد:« توجه داشته باشيد كه ميانگين موجود در زمينه عمر افراد جامعه در آينده بيشتر مي شود چرا كه با افزايش سطح بهداشت ميانگين عمر نيز افزايش مي يابد و به اين ترتيب ما دچار پيري جمعيت خواهيم بود. به همين دليل ما بايد با در نظر گرفتن اين مساله كه در آينده با تعداد بيشتري سالمند در جامعه مواجه خواهيم بود به برنامه ريزي براي ارائه خدمات بهتر به آنها بپردازيم.»
وجود 30 مانع در فضاي شهري براي سالمندان
هرچند كه در كشورهاي توسعه يافته استفاده از امكانات رفاهي براي سالمندان رايگان است و اين افراد درست پس از بازنشته شدن مي توانند از انواع امكانات سفري، بهداشتي و بيمه اي بهره مند شوند اما آنچه در ايران كه در كمين سالمندان نشسته بروز حوادثي است كه به دليل مناسب نبودن فضاي شهري براي زندگي آنها به وجود مي آيد. حسين نحوي نژاد ، مدير کل توانبخشي سالمندان سازمان بهزيستي کشور 60 درصد اين حوادث را وقايع ناگواري مي داند كه در خانه ها ، راه پله ها، آشپزخانه و سرويس بهداشتي در سطح شهر اتفاق مي افتند و بيشترين سهم را نيز در ميان اين وقايع سقوط دارد. سقوط سالمندان از ارتفاع، هنگامي که به دليل ابتلا به بيماري هايي چون فشار خون و مصرف داروهاي متعدد تعادل خود را از دست مي دهند و يا هنگامي که حرکت آنها روي زمين به دليل لغزندگي فرش روي سراميک دچار مشکل مي شود. به همين دليل به اعتقاد نحوي نژاد وضعيت خانه ها و خيابان ها و استفاده از وسايل عمومي براي سالمندان مناسب نيست.
يك ميليون سالمند ساكن تهران علاوه بر محروم بودن از تسهيلاتي چون حمل و نقل عمومي مناسب و فضاي تفريحي، با 30 مانع بزرگ در فضاي شهري روبرو هستند كه بر اساس گفته هاي مشاور ترافيكي شهردار تهران تردد آزادانه و بدون خطر آنها را دچار مشكل مي كند.
اين افراد از سوي ديگر از مشكلات ديگري چون فقدان علائم و تابلوهاي راهنماي شهري در فضاهاي عمومي نيز رنج مي برند. آنها پيرمردان و پيرزناني هستند كه به گفته قرايي مقدم به دليل برخورداري از برخي نارسايي هاي شنوايي و بينايي به برخورد مناسب تري نياز دارند. گاهي لازم است حرفها را برايشان تكرار و علائم موجود در فضاي عمومي را براي آنها با رنگ روشن مشخص كنيم. اما به اعتقاد اين آسيب شناس نه تنها اين ضوابط براي آنها رعايت نمي شود بلكه حتي خانه ها و آپارتمان ها نيز بر اساس شهرسازي و معماري نوين براي رعايت حال سالمندان احداث نمي شوند. در اين ميان بي توجهي افراد جوان تر خانواده نيز به ياري نابساماني هاي فضاي زندگي مي آيد و سالمندان از بسياري مراقبت هاي ضروري محروم مي شوند. چنين شرايطي را قرايي مقدم يك وضعيت بحراني براي سالخوردگان عنوان مي كند و مي گويد: « حركت به سمت نوع زندگي جديد باعث شده تا خانواده ها كمتر به افراد سالخورده توجه داشته باشند به همين دليل وظيفه دولت است كه به نگهداري و تامين امكانات براي سالمندان بپردازد و اين در حالي است كه سالمندان جامعه ما در اولويت توجه دولت قرار ندارند.»
اما آنها نه تنها در مركز توجه مسئولان قرار ندارند بلكه در مواردي حتي به فراموشي سپرده مي شوند. حتي وضعيت پوشش بيمه اي سالمندان نيز از كاستي هاي بسيار برخوردار است همانگونه كه قرايي مقدم مي گويد:« بيمه سالمندان بايد با بيمه جوانان و بقيه افراد جامعه متفاوت باشد.آنها به كمك هاي غيرنقدي بيشتري نياز دارند و بايد به صورت وسيع تري تحت پوشش بيمه قرار بگيرند اما در جامعه ما اين مساله رعايت نمي شود.»
محدوديت پوشش هاي بيمه اي براي سالمندان گروهي از آنها را به سمت اشتغال پس از بازنشگتي سوق مي دهد و همين مساله به گفته نحوي نژاد باعث بروز حوادث ناگواري در محل كار سالمندان مي شود. سهم وقايعي كه در محل اشتغال براي سالندان اتفاق مي افتد بر اساس اعلام اين مقام مسئول به 30 درصد از كل حوادث ناگوار براي سالمندان مي رسد در حالي كه انتظار مي رود اين افراد با گذشت سن از امکانات کافي براي تأمين زندگي برخوردار باشند و در هر محيطي به اشتغال نپردازند.
تنهايي و افسردگي سالمندان در پايتختي به بزرگي تهران
اما شايد مهم ترين مسأله اي که سالمندان شهر تهران از آن رنج مي برند تنهايي باشد. تنهايي در هياهوي غريب شهرونداني كه به سمت زندگي هاي مادي جديد و گرفتاري هاي متعدد شهرنشيني پيش مي روند و در اين ميان بيشتر آنها حتي توصيه هاي مكرر فرهنگي و ديني را نيز درباره احترام و نگهداري از سالمندان از ياد برده اند.
در اين شرايط به گفته قرايي مقدم احساس بيهودگي و افسردگي در ميان سالمنداني كه در شهرهاي بزرگي چون تهران زندگي مي كنند بيش از ديگر سالمندان است چراكه در اين شهرها روابط افراد سطحي تر و كمتر از روابط ساكنان شهرهاي ديگر است و زندگي در فضاي آپارتماني نيز شيوه برخورد افراد را با سالمندان تخت الشعاع قرار مي دهد.
اما اين آسيب شناس اجتماعي بيشترين مسئوليت را در شرايط فعلي بر عهده دولت مي داند و مي گويد:« اين طبيعي است كه افراد خانواده نمي توانند در وضعيت فعلي زندگي توجه چنداني به سالمندان داشته باشند اما دولت مي تواند و وظيفه دارد با تاسيس خانه هاي مناسب سالمندان و ارائه هاي كمك هاي نقدي و غيرنقدي به مراكزي خاص به نگهداري و مراقبت از سالمندان دست بزند. علاوه بر اينكه با فراهم ساختن امكانات رفاهي كمبود توجه افراد خانواده را نسبت به اين افراد جبران كند.»
با اينهمه به نظر مي رسد هنوز تنهايي يك ميليون سالمند تهراني را كسي جدي نگرفته است و آنها همچنان در وضعيت از دست دادن توانايي ها و دست و پا زدن در كمبود امكانات رفاهي براي تامين زندگي به سر مي برند. گاهي كمبودها در عرصه استفاده از فضاهاي تفريحي و فرهنگي شهر تا جايي است كه ديگر كمتر كسي از ميان سالمندان به تنهايي هاي عميق دوران كهولت سن مي انديشند و بيشتر دغدغه هايشان را يك عبور ساده و كوتاه از خيابان هاي عريض تشكيل مي دهد. گاهي دلهره امرار معاش بر اضطراب تنهايي و بيكاري پيشي مي گيرد و سالمندان در گير و دار عبور از معابر غير هم سطح، پله هاي زياد و گذرگاه هاي باريک شهري ، تمام اندوه خلوت خود را به استرس زندگي در شهري مي سپارند كه سالمندانش را دوست ندارد.
