|
نيشابور، ابرشهر سنتي در حصار زلزله
|
|
|
با استناد به منابع تاريخي، اين شهر در روزگار شاپور ساساني، پيريزي شده است و آتشكده «برزين مهر»، نخستين سند بناي آن است
|
تهران _ 23 تیر 1384 :
پایگاه اطلاعرسانی شهرسازی و معماری: نيشابور به شهادت تاريخ از بزرگترين شهرهاي خراسان بوده است. به گونهاي كه آن را «ابرشهر»، «شهر برتر» يا «شهر بزرگ» ميناميدند. به دليل وسعت و عظمت كمنظير، آباداني، ويژگيهاي زيستي و انساني و شايد ارتفاع شهر از سطح دريا، مردم آن را مرتفعترين شهر ايران ميدانستند.
با استناد به منابع تاريخي، اين شهر در روزگار شاپور ساساني، پيريزي شده است و آتشكده «برزين مهر»، نخستين سند بناي آن است. برخي مورخان معتقدند، شاپور اول، بناي ويران شده نيشابور را مرمت كرد و آباداني شهر حاصل تصميمگيري و اقدامات شاپور دوم است. عدهاي نيز بناي نيشابور و حتي نخستين شبكه آبرساني كاريزي آن را به منوچهر نسبت دادهاند. خلاف دوره ساساني، در دوره اسلامي، چهره روشنتري از شهر نيشابور ترسيم شده است. در زمان فتح اسلام، نيشابور داراي برج و بارو بود و بسياري از بناهاي آن از خشت خام ساخته شده بودند. مسجد جامعي كه عبدالله عامر به جاي آتشكده نيشابور در كهن دژ (قهندز) بنا كرد، منارهاي نداشت و بعدها، يزيدبن مهلب، منارهاي براي آن ساخت. قناتهاي معروف نيشابور توسط طاهر، حفر شده بود كه شامل لولههاي سفالي و بيضي شكل بود كه بر زمين سست و شني قرار ميگرفت و منبع آن شهر را تامين ميكرد.
بعد از وقوع خشكسالي بزرگ در خراسان در سال 209 ه.ق منطقه «باغ شادياخ» رفته رفته به مهمترين بخش نيشابور تبديل شد و آن را «شادياخ» نام نهادند.
نيشابور، به دليل موقعيت ويژه جغرافيايي در مدت زماني كوتاه شهري آباد شد. يعقوب ليث، پس از تسلط بر خراسان، نيشابور را دارالملك كرد. در آن زمان، صاحبان حرف و صنايع مختلف، هر كدام در خانبارها و حجرهها، بازارهايي مخصوص داشتند.
شارستان نيشابور چون ديگر شهرهاي سنتي ايران چهار دروازه داشت، دروازه «پول» (راس القنطره)، دروازه «كوي معقل»، دروازه «قهندز» و دروازه «پل تكين». كهن دژ بيرون شارستان مستقر بود. مهمترين بازارهاي شهر در اين دوره «مربعه الكبيره» و «مربعه الصغيره» در ربض و بيرون شهر قرار داشتند.
با وجود آن كه تا اواخر قرن چهارم، پايتخت ايران به «مرو» منتقل شد، اما نيشابور همچنان اهميت خود را به عنوان شهر درجه اول حفظ كرد.
در سال 548 ه.ق در تهاجم تركان غز، اين شهر مهم ايران به طور كامل ويران شد. از سوي ديگر زلزله شديد سال 555 ه.ق نيز باقي مانده شهر تخريب كرد و مردم اطراف كاخ شادياخ رفته محلههاي جديدي بنا كردند اما زلزلهاي ديگر در سال 666 ه.ق نيشابور را ويران كرد و اين بار، خواجه وجيهالدين زنگي، وزير خراسان نيشابور را ديگر باره ساخت. سالهاي 669 و 687 هجري قمري سالهاي مرمت نيشابور بود و شهري كه در اين دوره شكل گرفت به شهر «غازان خاني»، معروف شد.
شهر «غازان خاني»، اما در سال 808 در اثر زلزلهاي شديد، با خاك يكسان شد و شهر جديد «شاهرخي»، توسط شاهرخ تيموري به جاي آن ساخته شد.
با استناد به كتاب «تاريخ نيشابور»، معروف به «تاريخ الحكام»، نيشابور داراي چهل و هفت محله بود كه در محله «جولاهكان» كه جزو محلههاي متوسط بود، نزديك به سيصد كوچه وجود داشته است.
«مقام اوليا» بهترين محله شهر و بازار بزرگ «حيره» مهمترين بازار شهر محسوب ميشد.
«بازار اصلي شهر كهن»، «كهندژ و شارستان»، «ارگ شادياخ» و «دروازهها و محلههاي مسكوني شهر»، اصليترين عناصر قابل بررسي و تحليل، در نقشههاي ترسيمي شهر قديم هستند كه در تحليل و ترسيم استخوانبندي شهر تاريخي بسيار موثرند.»
بازار اصلي شهر كهن با تكيه بر تحقيقات و متون ادبي و تاريخي، راسته بازار شرقي، غربي در شهر كهن به طول چند كيلومتر، دروازه جنگ (راه مرو، بلخ و ماوراءالنهر) را به دروازه قباب (گنبدان) متصل ميكرده است. دو يا سه بازار شمالي _ جنوبي، بازار اصلي شرقي _ غربي را در تقاطعهاي «چهارسوي كرمانيان»، «چهار سوي بزرگ» (مربع كبيره) و «چهارسوي كوچك» (مربع صغيره)، قطع ميكردند. تنها در نقشههاي ترسيمي «بوليت» و «جنيدي»، به وجود «چهار سوي كرمانيان» اشاره نشده است. در نقشه ترسيمي بوليت، محل دارالعماره و ميدان حسين در نزديكي تپه مدرسه و تپه تاكستان در كنار آرامگاه خيام در نظر گرفته شده كه هر دو مورد به اعتقاد صاحبنظران صحيح به نظر نميرسد.
بازار اصلي شهر به ترتيب از شرق به غرب شامل فضاهاي مهمي چون دروازه جنگ، ميدان جنگ، چهار سوي كرمانيان، مسجد آدينه (مصلي)، خانقاه شيخ ابوسعيد ابي الخير (كوي عدني كويان)، بازار حيره، چهار سوي بزرگ، محله حيره، دروازه حيره، سرپل، كورستان معمر، چهار سوي كوچك، معسگر (لشكرگاه)، سراي اميران (دارالعماره)، ميدان حسين، زندان و دروازه قباب (گنبدان) را در خود جاي داده بود.
از سوي ديگر در تصاوير تحقيقي، ناحيه «شارستان»، در جنوب كهندژ (شهر عتيق) و در تپه «آلب ارسلان» در نظر گرفته شده است. تنها در نقشه اوليه، كهندژ در شرق شارستان و منطبق با ورودي دروازه جنگ ترسيم شده كه در نقشه نهايي، اصلاح شده است.
در تصوير مقاله جنيدي از شهر تاريخ، كهندژ و شارستان، در ميانه بازار (چهارسوي كوچك) ترسيم شده است. اين مورد با بسياري از شواهد موجود در محل، از جمله محله آثار تپه آلب ارسلان، مطابقت ندارد. در كار تحقيقي اين گروه، محلههاي داخلي شارستان از جمله «شاهنبر»، «سرواقعه»، «فوز»، «بلاش آباد»، معرفي شده كه در نقشههاي ديگر كمتر به آنها توجه شده است.
در تصوير ترسيمي اسلامي و تصوير مقاله جنيدي، كهندژ را مساجدي چون «مسجد عتيق» يا كنه (مسجد عامر)، با تك مناره و «مسجد حوض» مشخص كرده است. در متون تاريخي، مسجد اولي در آغاز آتشكدهاي معروف بود كه پس از تبديل شدن به مسجد، در سالهاي بعد يزيدبن مهلب منارهاي به آن افزود.
«شادياخ» يا عيدگاه»، از ديگر تقسيمبنديهاي مهم در نيشابور، اين شهر سنتي ايران است. «شادياخ» كنار تپهاي به همين نام در گوشه غربي شهر نيشابور كهن و در كنار مقبره شيخ عطار استقرار يافته بود و تنها تصوير مقاله جنيدي، شادياخ را در ناحيه شمال در تپه توربآباد مطالعه شهرهاي كهن ايران، از جمله شهر نيشابور، نيازمند تداوم و حركتي مشترك ميان علاقهمندان به فرهنگ و تاريخ ايران و همكاري متخصصان اين حوزه است. آنچه در اين گزارش به عنوان هدف اصلي دنبال شد، اتكا به دانستههاي تاريخي و كالبدي براي آفرينش تصوري شهري با ويژگيهاي تاريخي و فرهنگي غني بوده است. چنين تحقيقاتي ميتواند دانش پايهاي براي باستانشناسان در جهت تعيين مكانهاي مناسب در محوطه شهر كهن نيشابور براي گمانهزنيهاي جديد و كشف آثار كهن باشد.
|
|
نظر شما در مورد این خبر؟
|
|
|
|
@ 2006, Developed By
CHN. All Rights Reserved.
|
